Sylwch: Diweddarwyd y data yn “demograffeg a thueddiadau” yn ddiweddar i baratoi am ddiweddariad yr asesiad poblogaeth a fydd yn digwydd yn ystod y flwyddyn nesaf. Caiff gweddill y dudalen hon ei ddiweddaru ar ôl i’r asesiad poblogaeth gael ei gyhoeddi ar 1 Ebrill 2022.

Trosolwg a Negeseuon Allweddol

Mae strategaeth deng mlynedd (Llywodraeth Cymru, 2008) yn darparu’r fframwaith i sefydliadau partner yng ngorllewin Cymru fynd i’r afael â’r niwed sy’n gysylltiedig â chamddefnyddio cyffuriau ac alcohol ar draws pedair thema allweddol;
  • Atal niwed
  • Cymorth i’r rheiny sy’n camddefnyddio cyffuriau ac alcohol er mwyn gwella eu hiechyd a chefnogi a chynnal adferiad
  • Cynorthwyo ac amddiffyn teuluoedd
  • Mynd i’r afael ag argaeledd ac amddiffyn unigolion a chymunedau trwy weithgarwch gorfodi
 

Mae’r rheiny sydd mewn perygl o niwed oherwydd camddefnyddio alcohol yn dod o bob rhan o’r gymdeithas. Maent yn cynnwys yfwyr trwm cronig, oedolion sy’n yfed lefelau peryglus neu niweidiol gartref a phlant ac oedolion ifanc sy’n dioddef canlyniadau pan fo’u rhieni wedi camddefnyddio alcohol. Mae camddefnyddio alcohol yn cael effaith sylweddol ar iechyd; mae mwy o bobl yn marw o achosion sy’n gysylltiedig ag alcohol nag o ganser y fron, canser ceg y groth a heintiad MRSA gyda’i gilydd. Mae syndrom alcohol ffetws hefyd yn risg i fabanod mamau sy’n defnyddio alcohol. Mae’r data mwyaf diweddar ar dderbyniadau i ysbytai ar gyfer Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda yn dangos bod mwy na 5,000 o ddyddiau gwely wedi’u cymryd gan gleifion â chyflyrau cysylltiedig ag alcohol ar gost i’r Bwrdd Iechyd o fwy na £5.2 miliwn y flwyddyn ar gyfer triniaeth i gleifion mewnol yn unig.

Gall camddefnyddio cyffuriau, rhai cyfreithlon a rhai anghyfreithlon, a sylweddau seicotropig eraill fel toddyddion, niweidio iechyd mewn amrywiaeth o ffyrdd. Mae’r rhain yn cynnwys gor-ddos angheuol, ychwanegu sylweddau, problemau iechyd meddwl, heintiadau a achosir gan chwistrellu ac effeithiau gwenwynig y nifer fawr o sylweddau mae delwyr yn eu cymysgu â’r sylwedd gweithredol. Er bod y mathau mwyaf o niwed yn gysylltiedig â defnyddio cyffuriau anghyfreithlon, mae camddefnyddio meddyginiaethau sydd ar gael ar bresgripsiwn yn unig a meddyginiaethau sydd ar gael dros y cownter yn dal i fod yn broblem.

Demograffeg a Thueddiadau

  • Dengys data fod y gyfradd camddefnyddio alcohol yn 2018 yn 389 o unigolion am bob 100,000 o’r boblogaeth yng Ngheredigion, 276 o unigolion am bob 100,000 o’r boblogaeth yn Sir Gâr, a 243 o unigolion am bob 100,000 o’r boblogaeth yn Sir Benfro. Y gyfradd i Gymru gyfan oedd 245 am bob 100,000 o’r boblogaeth.
  • Dengys data fod y cyfraddau am bob 100,000 am gamddefnyddio cyffuriau yn 256 yng Ngheredigion, 215 yn Sir Gâr a Sir Benfro. Y gyfradd i Gymru gyfan yw 224.
  • Mae tystiolaeth i ddangos bod dynion yn debycach o yfed alcohol na menywod.
 

Ceir amrywiadau sylweddol rhwng yr awdurdodau lleol o ran cyfran yr achosion Plant mewn Angen lle mae camddefnyddio sylweddau gan riant yn ffactor. Mae’r ffigurau ar gyfer rhanbarth gorllewin Cymru yn is na chyfartaledd Cymru, a Cheredigion a Sir Benfro sydd â’r cyfrannau isaf yng Nghymru. Mae gan yr ardaloedd hyn wasanaethau Niwed Cudd a Gwasanaethau Integredig Cymorth i Deuluoedd a all fod yn rheswm dros y ffigurau is..

Anghenion o ran gofal a chymorth yn y presennol a’r dyfodol

Mae Bwrdd Cynllunio Ardal Dyfed ar gyfer Camddefnyddio Sylweddau’n datblygu ei strategaeth gomisiynu er mwyn mynd i’r afael â’r canlyniadau canlynol o ran y boblogaeth:

  • Atal pobl rhag dechrau cymryd cyffuriau, a lleihau’r niwed o yfed alcohol trwy sicrhau yr hysbysir y boblogaeth gyfan am beryglon a sgil effeithiau camddefnyddio cyffuriau ac alcohol
  • Sicrhau na fydd defnyddio cyffuriau ac alcohol yn cael mwy na’r effaith leiaf bosibl ar iechyd, llesiant a diogelwch plant, pobl ifanc a theuluoedd
  • Cynorthwyo pobl â phroblemau camddefnyddio sylweddau i gyflawni bywyd ystyrlon o ansawdd da ac i wneud cyfraniad cadarnhaol i’r gymuned
  • Lleihau’r niwed i iechyd o ganlyniad i gamddefnyddio cyffuriau ac alcohol a gwneud cymunedau’n fwy diogel drwy fynd i’r afael â phroblemau a achosir gan gamddefnyddio cyffuriau ac alcohol mewn cymunedau

Y ddarpariaeth gofal a chymorth bresennol

Ym mis Ebrill 2015, comisiynwyd gwasanaeth cyffuriau ac alcohol newydd ar draws Dyfed (Gwasanaeth Cyffuriau ac Alcohol Dyfed) gan Fwrdd Cynllunio Ardal Dyfed ar gyfer Camddefnyddio Sylweddau, mewn partneriaeth â’r Comisiynydd Heddlu a Throseddu, y Gwasanaeth Prawf Cenedlaethol, Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda a dau o’r tri awdurdod lleol. Mae’r gwasanaeth yn cynnig un man cyswllt ar gyfer cyrraedd yr holl wasanaethau trin cyffuriau ac alcohol i oedolion, gan gynnwys cleientiaid o’r sector cyfiawnder troseddol, ac yn cael ei ddarparu gan gonsortiwm o bartneriaid trydydd sector.

Mae’r rhanbarth yn mabwysiadu ymagwedd bartneriaethol a chynhelir cyfarfodydd wythnosol yn ardal pob awdurdod lleol rhwng Gwasanaeth Cyffuriau ac Alcohol Dyfed, Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda a thimau Camddefnyddio Sylweddau’r awdurdodau lleol er mwyn rheoli risgiau, a lle bo’n briodol, rhannu gwybodaeth a goruchwylio’r gwaith o drosglwyddo gofal rhwng y timau. Mae’r timau wedi’u cyd-leoli mewn canolfannau pwrpasol ledled y rhanbarth, ac mae ganddynt systemau a phrotocolau wedi’u sefydlu i leihau’r rhwystrau i weithio partneriaethol effeithiol.

Caiff atgyfeiriadau i driniaeth Haen 4 - Dadwenwyno Cleifion Mewnol ac Adsefydlu Preswyl – hefyd eu rheoli gan y timau cymunedol Haen 3. Mae timau gofal cymdeithasol hefyd yn defnyddio mathau eraill o lety arbenigol, fel y llety a gomisiynir trwy’r rhaglen Cefnogi Pobl, er enghraifft, ‘tŷ sych’ neu ddarpariaeth llety â chymorth, yn ogystal â chymorth fel y bo’r angen i unigolion ag anghenion camddefnyddio sylweddau yn eu cartrefi eu hunain yn y gymuned.

Mae’r Bwrdd Iechyd Prifysgol a’r Awdurdodau Lleol yn comisiynu amrywiaeth o sefydliadau trydydd sector i gynorthwyo pobl sydd ag anghenion camddefnyddio sylweddau, gan gynnwys gwybodaeth a chyngor a gwasanaethau cwnsela yn ogystal â gwasanaethau triniaeth a chymorth. Mae nifer fawr o sefydliadau gwirfoddol a chymunedol a mentrau cymdeithasol yn gweithio gyda phobl sydd ag anghenion camddefnyddio sylweddau, gan gynnwys Drugaid, Chooselife a Cais.

Darperir gwasanaeth arbenigol i blant a phobl ifanc gan Drugaid Choices West, sefydliad trydydd sector sy’n cysylltu’n agos ag amrywiaeth o bartneriaid eraill gan gynnwys swyddogion cyswllt ysgol yr heddlu, gwasanaethau iechyd meddwl arbenigol plant a’r glasoed, gwasanaethau plant, gwasanaethau ieuenctid, Tîm Iechyd Ieuenctid Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda a gwasanaethau troseddau ieuenctid. Mae Bwrdd Cynllunio Ardal Dyfed hefyd yn comisiynu gwasanaeth diagnosis-deuol i bobl ifanc sydd ag anghenion iechyd meddwl a chamddefnyddio sylweddau sy’n cyd-ddigwydd, a darperir hwn gan wasanaeth iechyd meddwl arbenigol plant a’r glasoed Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda.

Bylchau a Meysydd i’w Datblygu

Mae Bwrdd Cynllunio Ardal Dyfed ar gyfer Camddefnyddio Sylweddau yn y broses o ddatblygu ei drydedd Strategaeth Gomisiynu ar gyfer Camddefnyddio Cyffuriau ac Alcohol. Bydd hyn yn golygu datblygu asesiad anghenion llawn, mapio’r farchnad a gwasanaethau, dadansoddiad bylchau a datblygu bwriadau comisiynu i’r dyfodol. Mae datblygu gwasanaethau addas i’r diben ar draws y ddarpariaeth yn waith parhaus, ond mae nifer o feysydd lle gellir gwneud gwelliannau pellach wedi’u nodi isod yn erbyn egwyddorion craidd y Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant. Bydd datblygiad pellach y gwasanaethau yn digwydd yng nghyd-destun blaenoriaethau strategol y cynllun cenedlaethol ‘Gweithio Gyda'n Gilydd i Leihau Niwed – Cynllun Cyflawni ar Gamddefnyddio Sylweddau 2016-18’ (Llywodraeth Cymru, 2016).
 
  • Sicrhau bod plant, pobl ifanc a theuluoedd yn gallu cyrchu ar wasanaethau drwy eu dewis iaith a bod y cynnig drwy gyfrwng y Gymraeg ar gael
  • Sefydlu dull mwy cydgysylltiedig a chydlynus o ymdrin ag addysg ar gamddefnyddio cyffuriau ac alcohol a chodi ymwybyddiaeth pobl ifanc ar draws ysgolion a phobl ifanc nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant (NEET)
  • Sefydlu opsiynau triniaeth clir a chydlynus i bobl ifanc a’u teuluoedd sydd â phroblemau cyffuriau ac alcohol er mwyn ymdrin yn fwy cyfannol ag atal ac ymyrraeth gynnar, gan sicrhau bod cysylltiad clir â’r agenda Profiadau Niweidiol yn ystod Plentyndod (ACE)
  • Datblygu llwybrau clir rhwng gwasanaethau ar gyfer defnyddwyr gwasanaeth sydd â phroblemau camddefnyddio sylweddau ac iechyd meddwl yr un pryd
  • Targedu atal, ymyrraeth gynnar ac ymyriadau triniaeth er mwyn lleihau niwed i bobl hŷn (50+ oed) sydd â phroblemau alcohol
  • Datblygu opsiynau tai ac ailintegreiddio cyfleoedd yn y gymuned i ddefnyddwyr gwasanaeth sy’n gwella
  • Sefydlu, datblygu, gweithredu a rheoli proses drylwyr i adolygu gorddosau angheuol a’r rhai nad ydynt yn angheuol, yn cynnwys cyflwyno trefn i weinyddu Naloxone ar draws safleoedd ysbyty
  • Datblygu prosesau comisiynu a chaffael cyson, integredig, wedi’u seilio ar egwyddorion cydgynhyrchu, sy’n cynnwys defnyddwyr gwasanaeth, gofalwyr, gofalwyr ifanc, rhieni neu eraill o bwys, grwpiau a fforymau yn y gymuned, o dan arweiniad defnyddwyr, yn y gwaith o ddylunio a chyflenwi gwasanaethau